Twee groepen ontmoeten elkaar aan de rand van het geloof
Links houden gewapende reizigers met een paard en ezel halt. Nabij het midden verzamelen mannen zich rond een klein vuur en de resten van een klassieke zuil. Eén lange figuur heft een staf naar een hangend skelet en gevleugelde verschijningen. De reizigers kunnen zien wat wij zien, maar door hun afstand kunnen ze aarzelen tussen getuige blijven en vluchten.
Rosa houdt het grootste deel van het bos bijna zwart. Vuur, maan, bleke lichamen en flitsen van kleding onthullen alleen fragmenten, zodat het oog de opgeroepen wereld telkens verliest en terugvindt.
Deze magische figuren zijn mannen
Europese hekserijbeelden stelden vaak vrouwen centraal, maar deze scène richt zich op necromantie die met geleerde mannelijke tovenaars werd verbonden. Het Cleveland Museum beschrijft de bevelende magiër als een herinnering aan Mozes in oudere beeldtradities. Zijn lange lichaam en geheven staf verlenen de bovennatuurlijke voorstelling onverwacht gezag.
Dat maakt de magie niet onschadelijk. Skeletten, dieren en mengwezens vullen de duisternis. Het maakt het onderwerp wel specifieker dan een algemene heksenbijeenkomst: kennis, macht en het gevaar van intellectuele ambitie horen bij de onrust.
De cirkel hoort bij de betovering
Het doek is een tondo, of rond schilderij. Het museum verbindt die vorm met de fundamentele plaats van de cirkel in magische praktijken. Rosa plaatst dus niet alleen een ritueel in een decoratief formaat. De omsluitende rand kan zelf de grens van een handeling suggereren en toeschouwers, tovenaars, ruïnes en verschijningen in één donker veld verzegelen.
Het werk hoort bij een reeks van vier ronde hekserijscènes uit ongeveer 1645-1649. Hun oorspronkelijke opstelling is niet gedocumenteerd, maar ze bleven samen. Herhaling maakt elke episode tot een fase van een groter onderzoek naar magie en niet tot een geïsoleerde schok.
Oproepen wordt een aanspraak voor de schilderkunst
Rosa bouwde in Florence met schilderkunst, poëzie, satire en optreden een reputatie voor oorspronkelijkheid op. Het museumonderzoek stelt dat deze geleerde magiërs naar de kunstenaar en zijn intellectuele kring konden verwijzen. Een tovenaar maakt vormen die een gewone reiziger niet verwacht te zien; een schilder doet iets vergelijkbaars op een vlak doek.
Die vergelijking is zichtbaar in de penseelstreek. Wezens verschijnen alleen waar Rosa ze genoeg licht en vorm geeft, terwijl duisternis de rest verbergt. Het schilderij maakt zijn eigen ontstaan tot deel van het onderwerp: verbeelding kan verbazen, overtuigen en verontrusten, of het instrument nu een staf of een penseel is.
Bronnen en verder lezen
- Cleveland Museum of Art, collectierecordExact object, figuren, necromantie, Mozes-verband, rond formaat en uitleg van de kunstenaar als magiër.
- Cleveland Museum of Art, The Novel and the BizarreDe vier tondo's, Florentijnse context, visuele voorgangers, oorspronkelijke eigenaar en Rosa's zelfpresentatie.
- Cleveland Museum of Art, tentoonstellingsberichtInstitutioneel overzicht van de reeks, magie, satire, oudheid en het macabere.