De Nachtwacht

Geen nacht, en niet echt een wacht

Het oorspronkelijke onderwerp is de compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch. Zij waren leden van een Amsterdamse schutterij. Lagen vuil en verkleurde vernis maakten het schilderij ooit veel donkerder, wat bijdroeg aan een titel die het daglicht en het doel van het groepsportret verhulde.

Een portret begint te bewegen

Officiële schuttersportretten toonden de leden doorgaans duidelijk en op gelijke wijze. Rembrandt schept in plaats daarvan een gebeurtenis. De kapitein steekt zijn hand uit, de luitenant stapt naar voren, een musketier vuurt, een andere laadt zijn wapen en een trommelaar bereidt de mars voor. Licht selecteert sommige gezichten en laat andere verdwijnen, waardoor de aandacht even ongelijkmatig wordt als de actie.

Een schilderij dat fysiek veranderde

In 1715 werd het doek aan alle vier de zijden bijgesneden om op een nieuwe locatie in het stadhuis van Amsterdam te passen. Het grootste verlies deed zich links voor, waarbij twee figuren verdwenen en de kapitein uit het oorspronkelijke midden van de compositie werd verschoven. Operatie Nachtwacht bestudeert het schilderij nu met geavanceerde beeldvorming en onthult Rembrandts materialen, revisies en werkproces, zonder te doen alsof het ontbrekende doek kan worden hersteld.

Een groepsportret weigert stil te staan

Schuttersportretten schikten hun leden vaak in overzichtelijke rijen. Rembrandt brengt deze compagnie juist in beweging. Een kapitein gebaart, een luitenant stapt naar voren, een musket flitst en een trommelaar wacht aan de rand. Gezichten overlappen, wapens doorsnijden lichamen en het licht kiest slechts een deel van de menigte uit. De wanorde is zorgvuldig geënsceneerd om het gevoel te wekken dat er iets begint.

Ook de bekende titel van het schilderij is misleidend. Een donker geworden vernis liet de scène ooit nachtelijk lijken, maar na reiniging bleek er sprake van daglicht. Toch blijft schaduw essentieel, omdat ze de aandacht stuurt en niet het tijdstip aangeeft. De helderste figuren komen niet simpelweg overeen met rang of realisme. Het licht maakt van de schutterscompagnie een theater, waardoor sommige betalende leden veel minder opvallen dan zij wellicht hadden verwacht.